CSMVSमध्ये चार तास: शिल्पांची ठेवण आणि कारागिरीच्या वस्तूंचा उपयोग समजून घ्या

भारतीय कला प्रथमच पाहत असाल, तरी सर्व देवदेवता आणि राजवंशांची नावे माहीत असण्याची गरज नाही. मुंबईच्या CSMVS, म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालयात, दोन ठोस प्रश्न घेऊन सुरुवात करा: शिल्पात शरीर स्थिर किंवा हालचालीत असल्याचा भास कसा निर्माण होतो? कारागिरीच्या वस्तूत उपयोग आणि सजावट कसे एकत्र येतात? कमी वस्तू निवडून पाहिल्या, तर प्रत्येक गोष्ट अधिक स्पष्ट आठवू शकते.

या अर्ध्या दिवसाचे केंद्र शिल्पकला आणि भारतीय धातुकला व सजावटी कला आहे. मध्ये बसून विश्रांती आणि संग्रहालयातून बाहेर पडल्यानंतर दुपारचे जेवण ठेवले आहे. Fortमधील इमारतींचे बाह्यरूप पाहणे किंवा Kala Ghodaमध्ये समकालीन कलेचे दालन निवडणे यापेक्षा हा वेगळा अनुभव आहे. जवळच्या प्रत्येक ठिकाणाला जोडून धावपळीची यादी बनवायची नाही. चार तास संग्रहालयाच्या प्रवेशद्वाराबाहेर, ये-जा अडणार नाही अशा ठिकाणी सुरू होतात आणि जेवणानंतर बाहेर ठरवलेल्या भेटीच्या जागी परतल्यावर संपतात. दक्षिण मुंबईत येण्याचा आणि तिथून पुढे जाण्याचा प्रवास वेगळा मोजा.

तिकीट घेण्यापूर्वी आवडीची दोन दालने खुली आहेत का ते पाहा

अधिकृत पत्ता 159–161 Mahatma Gandhi Road, Fort असा आहे. निघण्यापूर्वी संपूर्ण नाव आणि पत्ता जतन करा, भेटीच्या दिवसानुसार प्रवास ठरवा आणि पर्यटकांचे प्रवेशद्वार तसेच शेवटचा सुरक्षित पायी भाग तपासा. या योजनेत न तपासलेला स्थानकाचा बाहेर पडण्याचा मार्ग दिलेला नाही; नकाशावरील सरळ अंतराचे चालण्याच्या वेळेत रूपांतरही केलेले नाही. दार मोकळे ठेवून भेटा आणि तिकीट व प्रवेशतपासणीच्या सूचना पाळा.

अधिकृत भेटीच्या पानावर नेहमीची वेळ सोमवार ते रविवार 10:15–18:00 आणि तिकीट खिडकी बंद होण्याची वेळ 17:45 दिली आहे. प्रजासत्ताक दिन, महाराष्ट्र दिन, स्वातंत्र्यदिन आणि गांधी जयंतीसाठी बंद ठेवण्याची तरतूद आहे. पैसे भरण्यापूर्वी आपल्या दिवसाची सूचना पुन्हा तपासा. काही दालने कामामुळे बंद असल्याचेही संग्रहालय सांगते. वेबसाइटवर दालनाचे नाव दिसणे म्हणजे त्या दिवशी प्रवेश मिळण्याची खात्री नाही.

हा नमुना 10:15 वाजता सुरू होतो. पहिली 20 मिनिटे तिकीट, तपासणी, सामान ठेवणे आणि आत जाण्यासाठी राखीव आहेत; ती रांगेची कमाल वेळ नाही. Indian Sculptures आणि Indian Metal & Decorative Art खुली आहेत का ते आधी विचारा. त्यानंतर इतर खुल्या दालनांपैकी योग्य पर्याय स्वीकारायचा का हे ठरवा. या दोन विषयांसाठीच येत असाल आणि दोन्ही उपलब्ध नसतील, तर दुसरा दिवस निवडणे अधिक समाधानकारक ठरू शकते.

अधिकृत तिकीट तक्त्यात भारतीय आणि परदेशी अभ्यागत वेगळे दिले आहेत. 15 वर्षांपेक्षा अधिक वयाच्या भारतीय अभ्यागताचे साधे प्रवेशतिकीट INR 200, तर ध्वनिमार्गदर्शकासह संयुक्त तिकीट INR 250 आहे. 15 वर्षांपेक्षा अधिक वयाच्या परदेशी अभ्यागताचे साधे तिकीट INR 700 असून ध्वनिमार्गदर्शक विनामूल्य असल्याचे नमूद आहे. प्रत्येक सवलतीच्या पात्रतेच्या अटी आहेत; परदेशी विद्यार्थ्याने भारतीय विद्यार्थ्याचा दर आपोआप लागू मानू नये. उपलब्ध भाषा, उपकरणे आणि कोणत्या भागाची माहिती मिळते हे काउंटरवर विचारा. ही योजना प्रदर्शनातील माहितीफलक वाचूनही करता येते; संपूर्ण ध्वनिमुद्रण ऐकून संपवणे आवश्यक नाही.

शिल्पाचा आकार आधी पाहा, नाव आणि उपयोग नंतर वाचा

आत आल्यावर दिशा समजून घेणे, त्या दिवसाचा नकाशा पाहणे आणि पहिले खुले दालन व विश्रांतीची जागा शोधणे यासाठी 15 मिनिटे ठेवा. अधिकृत दालन यादी शिल्पकला, धातुकला आणि सजावटी कला यांसारखे विषय निवडायला उपयोगी आहे. वेबसाइटवरील जुन्या नकाशाचा उपयोग मांडणीचा संदर्भ म्हणून करा; प्रत्यक्ष अडथळे आणि त्या दिवसाच्या सूचना अधिक महत्त्वाच्या आहेत. प्रत्येक मजला तपासण्याची किंवा प्रवेश करताच किती वस्तू पाहायच्या ते ठरवण्याची गरज नाही.

शिल्पकलेसाठी 50 मिनिटे आहेत; यात दालनांदरम्यान चालणेही धरले आहे. परवानगी असलेल्या दर्शक भागातून स्पष्ट दिसणारी एक कलाकृती निवडा. योग्य अंतरावरून एकूण आकार पाहा: शरीराचे वजन कोणत्या बाजूला असल्यासारखे वाटते? वस्त्रांच्या घड्या शरीराच्या आकाराबरोबर जातात की नजर बाहेर वळवतात? डोके, हात आणि धड एकाच दिशेला आहेत का? मग नाव, साहित्य, काळ आणि मूळ ठिकाण वाचून पहिल्या निरीक्षणात माहितीची भर घाला.

दुसरी कलाकृती निवडताना तुलनेचा एकच आधार बदला, जसे उभी व बसलेली मुद्रा किंवा तुलनेने सपाट पृष्ठभाग व खोल कोरीव भाग. धार्मिक व्यक्ती ओळखता आली नाही, तर अजून माहीत नाही हे मान्य करून फलकात संकेत शोधा; केवळ मुद्रेवरून गोष्ट रचू नका. एखादा तुकडा पाहताना तो पूर्वी इमारतीचा किंवा मोठ्या घटकाचा भाग कसा असेल याचा विचार करता येतो, पण नेमक्या उपयोगासाठी संग्रहालयाचे स्पष्टीकरण घ्या. या पद्धतीने पाहण्यासाठी एखादी ठरावीक प्रसिद्ध कलाकृती त्या दिवशी प्रदर्शनात असणे आवश्यक नाही.

पुढे जाण्यापूर्वी एक निरीक्षण वाक्यात मांडा: “आधी बाह्यरेषेने लक्ष वेधले, माहिती वाचल्यावर त्या भागाचा अर्थ समजला.” पेन्सिलने काही शब्द लिहिणे पुरेसे आहे. संग्रहालय कलाकृती किंवा प्रदर्शन-कपाटांना स्पर्श करू नये, तसेच प्रदर्शनाच्या साधनांवर रेलू नये असे सांगते. इतरांना पाहता येईल एवढी जागाही मोकळी ठेवा.

बसून विश्रांती घ्या आणि मग वस्तूंच्या उपयोगाकडे वळा

पहिल्या टप्प्यानंतर 15 मिनिटे विश्रांती घ्या. संग्रहालयाने वापराला परवानगी दिलेली बैठक किंवा विश्रांतीची जागा शोधा. पाणीही अनुमत भागात प्या; दालनातून चालत पित जाऊ नका. यामुळे सतत माहिती वाचणाऱ्या डोळ्यांना विराम मिळतो आणि सोबत्यांबरोबर वेग ठरवता येतो. थकवा आला असेल, तर पुढे काही मोजक्याच वस्तू निवडा; पाहण्याच्या दोन पद्धतींची तुलना तरीही करता येईल.

धातुकला आणि सजावटी कलेसाठीही चालण्यासह 50 मिनिटे ठेवा. “सर्वांत महाग कोणते?” याऐवजी “हे कसे वापरायचे असेल?” हा प्रश्न आधी विचारा. पात्र असल्यास तोंड, मधला भाग आणि तळ यांचे प्रमाण पाहून तोल व पकडण्याची पद्धत विचारात घ्या. पेटी, मूठ किंवा जोड असलेल्या वस्तूत सजावट उपयोगाच्या रचनेशी जुळते की स्वतंत्र आकर्षण बनते ते पाहा. साहित्य आणि तंत्र फलक वाचूनच ओळखा; रंगावरून सोने, जेड किंवा विशिष्ट धातू असल्याचे ठाम सांगता येत नाही.

संपूर्ण खोली घाईत पाहण्यापेक्षा एकाच प्रकारच्या दोन वस्तूंमधील फरक समजणे सोपे असते. एकीवर दाट सजावट आणि दुसरीवर अधिक मोकळी जागा असेल, तर प्रत्येकीकडे पाहताना नजर कुठे जाते? मूळ वापराच्या संदर्भात ती रोजच्या कामाची होती, प्रतिष्ठा दर्शवत होती की दुसरा उपयोग होता? माहितीफलकाने न सांगितलेला भाग प्रश्न म्हणून ठेवायला हरकत नाही.

त्यानंतर चालण्यासह 20 मिनिटे लवचिक ठेवली आहेत: केलेल्या तुलनेचा आढावा घेणे आणि थोडे अधिक पाहणे. अजून खुले असलेल्या व थांबायला परवानगी असलेल्या भागात आधीच्या काही वस्तू पुन्हा पाहा किंवा जवळच साहित्य अथवा उपयोगाने संबंधित छोटा गट निवडा. ऊर्जा असेल तर वापरायचा हा वेळ आहे; तिसरे अनिवार्य दालन नव्हे. तात्पुरती प्रदर्शने, मार्गदर्शित सत्रे आणि इतर मजल्यांवरील प्रवेशाच्या अटी स्वतंत्र तपासा. एखाद्या पोस्टरवरून तो कार्यक्रम या योजनेसाठी कायम उपलब्ध असेल असे मानू नका.

बाहेर पडून जेवण करा आणि अर्धा दिवस पूर्ण करा

13:05 वाजता बाहेर पडण्याची तयारी सुरू करा. घेतलेले उपकरण परत करणे, ठेवलेले सामान घेणे आणि बाहेर पोहोचणे यासाठी 15 मिनिटे ठेवा. सर्व प्रदर्शन पाहिल्यानंतर जेवण ठेवल्याने मध्ये बाहेर जाऊन पुन्हा प्रवेश करण्याचा प्रश्न टळतो. तिकिटात पुन्हा प्रवेशाचा हक्क आहे असे या योजनेत गृहीत धरलेले नाही.

पुढची 45 मिनिटे सुरक्षितपणे पोहोचता येईल अशा जवळच्या ठिकाणी जेवणासाठी आहेत: जागा शोधणे आणि चालणे यासाठी पाच, मागवणे व प्रतीक्षेसाठी दहा, जेवण्यासाठी 30 मिनिटे. आधी मेनू, रिकामी आसने आणि आपल्या आहाराच्या गरजा पाहा. प्रतीक्षा राखीव वेळेपेक्षा जास्त दिसत असेल तर दुसरे योग्य ठिकाण निवडा. अॅलर्जी किंवा आहाराचे बंधन असल्यास पदार्थातील घटक आणि बनवण्याची पद्धत थेट विचारा; नावावरून अंदाज करू नका. ठरावीक उपाहारगृहात जाणे बंधनकारक नाही आणि संग्रहालयात उपलब्ध खाद्यसेवा असेल असेही मानलेले नाही.

जेवताना दोन वस्तू आठवल्या तरी पुरेसे आहे: एकीने शरीर व रेषांची मांडणी लक्षात आणून दिली, दुसरीने सजावट व उपयोगाचे नाते दाखवले. शेवटच्या दहा मिनिटांत संग्रहालयाबाहेरील ठरलेल्या भेटीच्या जागी परतून पुढचा प्रवास तपासा. जेवणाचे ठिकाण दूर असेल किंवा रस्ता बदलला असेल, तर प्रत्यक्ष लागणारा अधिक वेळ जोडा. तक्त्यासाठी वाहनांच्या प्रवाहातून घाईने रस्ता ओलांडू नका.

चार तासांची विभागणी आणि उशीर झाल्यावर काय कमी करावे

खालील वेळ संपादकीय नियोजनासाठी राखलेली आहे. चालणे, प्रतीक्षा, विश्रांती आणि जेवण स्वतंत्र मोजले आहेत. हा प्रत्यक्ष मोजलेला मार्ग किंवा संग्रहालयाने सुचवलेला दर्शनकाल नाही. हळू चालत असाल किंवा अधिक मदत लागणार असेल, तर विश्रांती कमी करण्याआधी ऐच्छिक पाहण्याचा भाग कमी करा.

प्रवेशाला अपेक्षेपेक्षा 15 मिनिटे उशीर झाला तर अजून न वापरलेल्या लवचिक भागातील पाहण्याची 15 मिनिटे वगळा, पण चालण्यासाठीची पाच मिनिटे ठेवा. 30 मिनिटे उशीर झाला तर तो संपूर्ण 20 मिनिटांचा भाग रद्द करा आणि अजून सुरू न झालेल्या शिल्पकला पाहण्याच्या वेळेतून दहा मिनिटे कमी करा. दालनांदरम्यान चालण्याचा वेळ कायम ठेवा. विश्रांती, सामान घेऊन बाहेर पडणे आणि जेवणही राखता येईल.

कारागिरीचा भाग संपल्यानंतर उशीर झाला, तर फक्त उरलेला वेळच कमी करता येतो. लवचिक भागातून जास्तीत जास्त 20 मिनिटे वाचतील; आधी चालण्यात किंवा रांगेत गेलेली मिनिटे परत मिळत नाहीत. तेवढे पुरेसे नसेल तर उशिरा संपणे स्वीकारा किंवा पुढील कार्यक्रम बदला. दालन अचानक बंद असल्यास साहित्य, उपयोग किंवा मुद्रेची तुलना सुरू ठेवता येईल असा दुसरा खुला भाग आहे का ते विचारा. योग्य पर्याय नसेल तर लवकर बाहेर पडणेही ठीक आहे. संपूर्ण संग्रहालय बंद असल्यास दुसरा दिवस निवडा; बाहेरून फेरी मारणे या प्रदर्शनभेटीची जागा घेणार नाही.

खर्च, उपकरणे आणि शेवटची खात्री

जेवण आणि पाण्यासाठी वैयक्तिक अंदाज म्हणून INR 300–500 ठेवू शकता. हा उपाहारगृहाने दिलेला दर नाही. भारतीय अभ्यागताच्या साध्या प्रवेशतिकिटासह सुमारे INR 500–700, तर परदेशी अभ्यागताच्या साध्या तिकिटासह INR 1,000–1,200 होतील. भारतीय अभ्यागताचे ध्वनिमार्गदर्शकासह संयुक्त तिकीट घेतल्यास गणनेत तिकिटाची किंमत बदलून INR 250 धरा. इतर सशुल्क उपक्रम, कॅमेरा शुल्क, खरेदी आणि येण्याजाण्याचा प्रवास निवडीनुसार वेगळा जोडा. पैसे भरण्यापूर्वी अधिकृत आरक्षण अटी वाचा; बदल, रद्द करणे किंवा परतावा हे कायम उपलब्ध पर्याय मानू नका.

पाठीवरील आणि मोठ्या बॅगा संग्रहालयाच्या नियमांनुसार ठेवाव्या लागतात; सेल्फी स्टिक व ट्रायपॉडवरही मर्यादा आहेत. सामान जास्त असल्यास ठेवण्यासाठी व परत घेण्यासाठी अधिक वेळ द्या. मोबाइल छायाचित्रणाच्या अधिकृत अटी वैयक्तिक, अव्यावसायिक वापरासाठी आहेत; व्यावसायिक किंवा पेशेवर चित्रीकरणासाठी पूर्वपरवानगी लागते. कॅमेरा आणल्यास आपल्या उपकरणाला लागू शुल्क व परवानगीचा भाग विचारा आणि दालनातील सूचना पाळा. फोटो घेता येतो म्हणजे फोटो किंवा त्यात दिसणाऱ्या कलाकृतीचा कोणताही व्यावसायिक पुनर्वापर आपोआप करता येतो असे नाही. प्रत्येक वस्तूचा फोटो घेणे या योजनेत आवश्यक नाही.

व्हीलचेअर किंवा लिफ्ट आवश्यक असल्यास अधिकृत सुलभ प्रवेशाची माहिती वाचून त्या दिवशीची व्यवस्था संग्रहालयाकडे तपासा. त्यात व्हीलचेअरविषयी विचारण्याची ठिकाणे आणि विस्तारित इमारतीतील लिफ्ट दिली आहे. मात्र वाहनातून उतरल्यापासून प्रत्येक दालनापर्यंत सलग पायऱ्याविना मार्ग असल्याचे यातून सिद्ध होत नाही. सहज पोहोचता येतील असे दोन विषय निवडा आणि विश्रांती व जेवणाची जागाही खात्री करून घ्या.

पुढे निघण्यापूर्वी मुंबई शहराचा नकाशा पाहून प्रवास ठरवता येईल. या अर्ध्या दिवसाचे फलित किती मजले किंवा कपाटे पाहिली हे मोजणे नाही; पुढच्या वेळी शिल्प किंवा पात्र दिसले तर पाहायला कुठून सुरुवात करावी हे उमगणे आहे.