Nửa ngày ở Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM: từ bề mặt một bức tranh đến kiến trúc và mỹ thuật Việt Nam

Đến Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, bạn rất dễ bị cuốn hút bởi kiến trúc trước tiên. Nhưng nếu dành cả buổi chỉ để tìm cầu thang và khung cửa đẹp, bạn sẽ bỏ lỡ một câu hỏi thú vị: cùng là phong cảnh hay con người, vì sao đổi chất liệu lại khiến tác phẩm có cảm giác nặng nhẹ và độ bóng khác nhau? Lịch trình bốn giờ này bắt đầu bằng kiến trúc, rồi dành phần lớn sự chú ý cho tác phẩm. Sau đó, bạn chọn thêm một hướng: hiện vật cổ–cận đại hoặc triển lãm đang diễn ra.

Điểm bắt đầu là bên ngoài lối vào bảo tàng, ở vị trí không cản trở người qua lại; sau bữa trưa, bạn trở về điểm hẹn đã thống nhất bên ngoài bảo tàng để kết thúc. Thời gian từ chỗ ở đến đây, tìm xe và di chuyển tiếp được tính riêng. Địa chỉ bảo tàng công bố là 97 Phó Đức Chính. Trước khi đi, kiểm tra hướng dẫn vào cửa trong ngày; nếu dùng phương tiện công cộng, hãy xem thêm đường đi và thời gian cần thiết sau khi xuống xe hoặc tàu.

1. Biết ba tòa nhà trưng bày gì rồi mới quyết định xem bao nhiêu

Theo giới thiệu không gian trưng bày của bảo tàng (Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM), Nhà 1 giới thiệu mỹ thuật hiện đại, Nhà 2 dành cho chuyên đề và triển lãm, còn Nhà 3 trưng bày mỹ thuật cổ–cận đại. Nếu đến lần đầu, bạn có thể lấy Nhà 1 làm trọng tâm, rồi tùy sức và những khu vực đang mở để chọn hiện vật thủ công ở Nhà 3 hoặc một triển lãm ở Nhà 2. Từ tranh sang đồ vật, hoặc từ sưu tập sang một triển lãm hiện thời, bạn sẽ có thêm điều để đối chiếu.

hướng dẫn tham quan (ABIN Travel, nguồn độc lập) ghi giờ mở cửa hằng ngày 08:00–17:00 và giá vé tham quan thông thường VND 60.000/người/lượt. Trước khi mua, hỏi rõ những tòa nhà đang mở, phạm vi vé và hoạt động nào có cách tổ chức riêng. Nếu muốn sử dụng diện miễn, giảm vé, hãy mang giấy tờ để xác nhận tại quầy. Các bài giới thiệu triển lãm cũ giúp bạn biết bảo tàng từng làm gì; còn hôm nay xem được gì thì phải đối chiếu thời gian diễn ra và thông báo tại chỗ. Bắt đầu lúc 09:00 sẽ giúp việc xem, nghỉ và ăn trưa có khoảng thời gian riêng.

Tổng cộng 240 phút: 115 phút quan sát và xem trưng bày, 45 phút di chuyển, 30 phút chờ và hỏi thông tin, 15 phút nghỉ, 35 phút ăn. Đây là các khoảng dự trù để lên lịch, không phải thời gian đi bộ đã đo hay giới hạn chờ tối đa. Nếu chọn quán xa hơn, hãy tính lại quãng đường trở về thay vì ăn vội để bù giờ.

2. Dành mười lăm phút cho kiến trúc để có một gợi ý khi bước vào

Trong giới thiệu kiến trúc và các tòa nhà (Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM), bảo tàng nói đến sự kết hợp phong cách Pháp với trang trí phương Đông, trong đó có mái ngói, cột ốp gốm và đồ trang trí bằng gốm trên mái. Từ vị trí được phép dừng, không chắn cửa, hãy nhìn tỷ lệ tổng thể rồi chọn một chi tiết: bề mặt cột, đường nét mái hiên hay cách đồ trang trí dẫn mắt lên cao.

Khi vào phòng trưng bày, đổi câu hỏi thành: kiến trúc ảnh hưởng thế nào đến cách mình xem tác phẩm? Khung cửa có khiến bạn chú ý ngay đến một bức tranh không? Từ khoảng sáng hơn bước vào trong, mắt cần bao lâu để nhận ra các vùng màu tối? Bạn có thể quan sát những điều này mà chưa cần thuộc thuật ngữ kiến trúc. Nếu một đoạn hành lang hoặc sân không mở, hoàn thành phần quan sát ở nơi được phép đi lại. Sau mười lăm phút, chuyển sự chú ý sang hiện vật.

3. Xem ít tác phẩm hiện đại hơn, nhưng thử so sánh hai chất liệu

giới thiệu bộ sưu tập (JORE, hướng dẫn độc lập) có sơn mài, tranh lụa, sơn dầu, màu nước và điêu khắc. Dựa vào nhãn trưng bày trong ngày, chọn hai tác phẩm khác chất liệu. Với mỗi tác phẩm, làm cùng ba việc: lùi lại nhìn bố cục, quan sát bề mặt ở khoảng cách an toàn, rồi đọc tên tác giả, niên đại và chất liệu. Sau đó tự hỏi: biết thêm về chất liệu có làm ấn tượng ban đầu thay đổi không?

Nếu có tranh sơn mài, trước hết xem vùng sáng và tối nối với nhau thế nào, rồi để ý màu sắc như nằm trên bề mặt hay tạo cảm giác có chiều sâu. Khi giới thiệu họa sĩ Lâm Chí Trung, bảo tàng nhắc đến phủ, mài và cẩn trứng. Đó là một gợi ý để hiểu bề mặt những sáng tác liên quan, không có nghĩa mọi tranh sơn mài đều dùng cùng kỹ thuật, cũng không bảo đảm tác phẩm của họa sĩ đang được trưng bày khi bạn đến.

Tiếp theo, chọn một tranh lụa hoặc sơn dầu có thể xem trong ngày, chú ý đường viền, mép mảng màu và cách xử lý nền. Tên chất liệu không phải thứ hạng hay dở; nó giúp bạn đặt câu hỏi cụ thể hơn. Tác phẩm nào giữ mắt bạn lâu hơn, vì dáng người, tương phản màu hay khoảng trống? Nếu chưa biết câu chuyện trong tranh, ghi riêng điều mình quan sát và phần giải thích trên nhãn, thay vì tự gán thân phận hoặc tình tiết cho nhân vật.

4. Nghỉ rồi chọn một nhánh: công dụng của đồ vật hoặc câu hỏi của triển lãm

Sau phần chính, nghỉ mười lăm phút. Tìm chỗ bảo tàng cho phép dừng, để mắt rời khỏi những chi tiết nhỏ. Ăn uống ở khu vực được phép; không ăn uống trong phòng trưng bày. Nếu vẫn muốn tìm hiểu chất liệu, chọn Nhà 3. Nếu chủ đề một triển lãm hiện thời khiến bạn tò mò, dành khoảng bốn mươi phút này cho Nhà 2.

Giới thiệu chính thức về Nhà 3 nêu các chất liệu gốm, đồng, gỗ, đá, cùng gốm Nam Bộ và hiện vật gỗ. Chọn một nhóm nhỏ đang trưng bày, nhìn cách miệng, thân, chân đế hoặc tay cầm tạo nên hình dáng, rồi đọc xuất xứ, niên đại và công dụng trên nhãn. Hoa văn nằm ở đâu? Cách cầm hoặc đặt đồ vật có thể liên quan gì đến hình dạng của nó? Xác định công dụng theo nhãn trưng bày: những vật trông giống nhau vẫn có thể mang bối cảnh khác nhau.

Nếu chọn Nhà 2, đọc phần giới thiệu triển lãm trước, rồi chọn hai hoặc ba tác phẩm để xem câu hỏi người phụ trách triển lãm đưa ra được tiếp nối như thế nào. Theo một chủ đề thường dễ đọng lại hơn việc chụp từng tác phẩm. Nếu tòa nhà đang thay triển lãm hoặc chưa mở, dùng đúng khoảng thời gian đã dành cho nhánh này để xem thêm trong nhà chính đang mở, hoặc ra về sớm. Không cần thêm một điểm khác chỉ để đủ số tòa nhà đã định xem.

5. Xem lại, ra ngoài ăn trưa và khép buổi tham quan bằng một so sánh rõ ràng

Dành lượt xem lại cuối buổi cho tác phẩm mà giờ đây bạn có một câu hỏi mới. Sau khi xem đồ vật, bạn có chú ý hơn đến bề mặt tranh và cách làm ra nó không? Một triển lãm khác có cho thấy cùng đề tài vẫn có thể được thể hiện rất khác nhau không? Vài dòng tách rõ “mình nhìn thấy gì” và “nhãn giải thích gì” sẽ biến ấn tượng về một tòa nhà đẹp thành cách xem của riêng bạn.

Theo nội quy tham quan, hành lý lớn và ba lô thuộc diện phải gửi cần được để tại nơi quy định; ba lô nhỏ hoặc túi xách mang vào phòng trưng bày nên đeo phía trước hoặc cầm tay để tránh va vào hiện vật. Trước khi rời đi, lấy lại đồ nếu đã gửi và tự giữ gìn vật dụng có giá trị. Chụp ảnh lưu niệm bằng điện thoại cần tắt đèn flash; không sử dụng gậy selfie, chân máy hoặc thiết bị chống rung trong phòng trưng bày. Chụp ảnh cho mục đích khác cần hỏi bảo tàng. Đoàn từ năm người muốn có thuyết minh có thể liên hệ quầy vé hoặc nhân viên hướng dẫn ở Nhà 1; ngôn ngữ và khả năng bố trí ngay cần xác nhận riêng.

Bữa trưa được xếp sau khi xem xong để không phải ngắt quãng, đồng thời không mặc định cùng một vé cho phép vào lại. Dựa vào quán đang mở, thực đơn và hàng chờ trong ngày, chọn nơi phù hợp với đường trở về. Bạn có thể dự trù riêng VND 150.000–250.000 cho đồ ăn và nước; cộng vé thông thường VND 60.000 thành VND 210.000–310.000. Tiền ăn là khoản gợi ý để lên ngân sách, không phải giá suất ăn hoặc giá hiện hành của một quán cụ thể. Hoạt động thêm, mua sắm và giao thông tính riêng.

6. Nếu chậm giờ, bớt phần chưa xem và giữ thời gian nghỉ, trở về

Nếu đã chậm mười lăm phút nhưng chưa bắt đầu lượt xem lại cuối buổi, giảm hai mươi phút xem của lượt này xuống còn năm, giữ năm phút di chuyển. Nếu chậm ba mươi phút và cả nhánh lựa chọn lẫn lượt xem lại đều chưa bắt đầu, bỏ hai mươi phút xem lại, đồng thời giảm thời gian xem ở nhánh lựa chọn từ ba mươi lăm xuống hai mươi lăm phút. Giữ các phần di chuyển cần thiết, nghỉ và ăn trưa.

Thời gian đã dùng không thể trừ thêm lần nữa. Nếu kết thúc nhánh lựa chọn rồi mới nhận ra bị chậm, phần xem lại còn lại chỉ có tối đa hai mươi phút để điều chỉnh. Phần chênh lệch khác cần được xử lý bằng cách chấp nhận kết thúc muộn hơn, hoặc rút ngắn một lượt xem phía sau khi an toàn và khả thi. Đến muộn cũng cần kiểm tra còn bao lâu trước giờ đóng cửa; vài phút cuối không thay thế được một buổi xem đầy đủ. Nếu toàn bảo tàng đột xuất đóng, hãy đổi ngày; nếu chỉ một số phòng điều chỉnh, thu hẹp phạm vi theo hướng dẫn tại chỗ.

Điều đáng mang về sau nửa ngày chưa chắc là bức tranh nổi tiếng nhất. Có thể đó là khả năng nói rõ chất liệu, hình dáng và khoảng cách quan sát đã thay đổi cảm nhận của bạn ra sao. Giữ một chút thong thả để nhận ra điều ấy; lần sau bước vào một bảo tàng mỹ thuật khác, bạn vẫn dùng được cách xem này.