वांद्र्यात चार तास: चर्चच्या बाहेरून निवासी गल्ल्यांपर्यंत, इमारती आणि रस्त्यांचे नाते पाहत

१. प्रसिद्ध ठिकाणांची यादी बाजूला ठेवा; रस्ते आणि घरांचे उंबरठे पाहा

दक्षिण मुंबईतील मोठ्या सार्वजनिक इमारती पाहिल्यानंतर वांद्र्यात शहराकडे वेगळ्या नजरेने पाहता येते. सुरुवात St Andrew’s Church च्या बाहेरील सार्वजनिक रस्त्यावरून करा. नंतर Ranwar, Veronica Road आणि Waroda Road परिसरात घरांची तोंडे रस्त्याकडे कशी उघडतात ते पाहा. या फेरीत ओसऱ्या, छपरे, गल्लीची तोंडे आणि रोजची ये-जा महत्त्वाची आहे; चर्चचे आतील भाग, खासगी घरे किंवा प्रसिद्ध व्यक्तींचे पत्ते शोधणे हा उद्देश नाही.

निघण्यापूर्वी चर्चचे अधिकृत संकेतस्थळ आणि वेगवेगळ्या सेवांच्या वेळा पाहा. मिस्सा, पवित्र परमप्रसादाची आराधना, दफनभूमी आणि कार्यालय यांच्या वेळा स्वतंत्र दिल्या आहेत. त्या सर्व पर्यटकांसाठीच्या एकाच प्रवेशवेळा समजू नका. ही फेरी सार्वजनिक रस्त्यावरून दिसणाऱ्या बाह्यरूपावर आधारित आहे; चर्चमध्ये प्रवेश मिळालाच पाहिजे अशी तिची अट नाही. धार्मिक विधी, गर्दी किंवा प्रवेशावरील निर्बंध असल्यास आधी ये-जा करणाऱ्यांना वाट द्या. अडथळा न होता दुसरीकडून पाहता येते का ते ठरवा; माणसे नसलेले छायाचित्र मिळवण्यासाठी दाराशी थांबून राहण्याची गरज नाही.

चार तासांची सुरुवात Hill Road वरील St Andrew’s Church च्या बाहेरील सार्वजनिक रस्त्यावर होते आणि शेवट Hill Road जवळील सार्वजनिक रस्त्यावर होतो. वांद्र्यापर्यंतचा प्रवास, स्थानक किंवा मुक्कामाच्या ठिकाणाहून सुरुवातीच्या जागेपर्यंत पोहोचणे आणि शेवटचा पुढील प्रवास वेगळा मोजा. कमी चालायचे असेल किंवा पायऱ्या टाळायच्या असतील, तर त्या दिवशीचे प्रवेश, रस्ते आणि उपलब्ध वाहतूक आधी तपासा. खाली राखलेला चालण्याचा वेळ म्हणजे अंतर, पायऱ्यांविना सलग मार्ग किंवा सुरक्षित प्रवेशाची हमी नाही.

२. जेवण, रस्ता शोधणे आणि विश्रांतीही या चार तासांत मोजा

खालील 09:30 ते 13:30 हा एकूण 240 मिनिटांचा संपादकीय आराखडा आहे. तो प्रत्यक्ष चालून मोजलेला वेळ नाही किंवा चर्चने अथवा परिसराच्या व्यवस्थापनाने सुचवलेला भेटीचा कालावधीही नाही. त्या दिवशी वापरता येणारे सार्वजनिक रस्त्यांचे भाग निवडा. खासगी प्रवेश, बांधकाम किंवा थांबण्यास अयोग्य जागा आढळल्यास सार्वजनिक रस्त्यावर परत येऊन फेरबदल करा; गोल फेरी पूर्ण करण्यासाठी एखाद्या गल्लीतून हट्टाने जाऊ नका.

शेवटची दहा मिनिटे तुम्ही जवळपासच राहिलात तर छोटा परतीचा भाग पूर्ण करण्यासाठी आहेत; रेल्वे फलाट गाठणे त्यात धरलेले नाही. जेवणानंतर कोणता रस्ता पाहायचा हे ठरवतानाच परत कुठे यायचे ते पाहून ठेवा. चालण्यासाठी प्रत्यक्षात जास्त वेळ लागल्यास अजून सुरू न झालेले निरीक्षण कमी करा किंवा शेवटची वेळ पुढे ढकला. रस्ता शोधण्यात वेळ गेला म्हणून जेवण आणि विश्रांतीचा सगळा वेळ काढून घेऊ नका.

३. St Andrew’s चे बाह्यरूप आणि रस्त्याशी त्याचे नाते पाहा

चर्चच्या इतिहासात अनेक दुरुस्त्या आणि विस्तारांची नोंद आहे. अलीकडील जीर्णोद्धारानंतर झालेल्या पुनःसमर्पणाचाही उल्लेख आहे. त्यामुळे जुन्या बांधकामविषयक बातमीवरून चर्च आजही पूर्ण बंद आहे असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. उलट, जीर्णोद्धार पूर्ण झाला म्हणून आत कधीही मुक्तपणे जाता येते असेही समजू नका. संपूर्ण वास्तू पाहण्याचा आग्रह धरण्यापेक्षा त्या वेळी परवानगी असलेल्या जागेतून नीट पाहणे अधिक उपयोगी ठरेल.

आधी इमारतीची एकूण आकृती पाहा, मग तिच्या आणि रस्त्याच्या मधली जागा. प्रवेशासमोर लोकांना वाट द्यावी लागते का? भिंत वेगवेगळ्या वापराच्या जागा कशा वेगळ्या करते? दर्शनी भागातील रेषा नजर वर कशा नेतात? स्पष्ट दिसणारा एक तपशील निवडा—उदाहरणार्थ दार-खिडक्यांचे प्रमाण किंवा छपराची कड—आणि मग पुन्हा संपूर्ण इमारत पाहा. हा पाहण्याचा एक मार्ग आहे; प्रत्येक कोपऱ्यापर्यंत जाण्याची किंवा कुंपणाच्या आत कॅमेरा नेण्याची गरज नाही.

हे आजही वापरात असलेले श्रद्धेचे आणि समाजजीवनाचे ठिकाण आहे. लोक येत-जात असताना कॅमेरा खाली करा; छायाचित्रात येऊ इच्छित नसलेल्या व्यक्तींना टिपू नका आणि दफनभूमीचा फोटो काढण्यासाठीचा शॉर्टकट म्हणून वापर करू नका. आत जायचे असल्यास तेथील कर्मचाऱ्यांकडून अभ्यागतांचे नियम, धार्मिक कार्यक्रम आणि छायाचित्रणाची परवानगी स्वतंत्रपणे समजून घ्या. प्रवेश मिळाल्यास उरलेल्या वेळेनुसार पुढचा कार्यक्रम बदला; मूळ 35 मिनिटांवर आणखी एक भेट जोडू नका. आत जाता आले नाही तरी बाह्यरूपांची तुलना करता येते.

४. ओसऱ्या आणि छपरे सार्वजनिक रस्त्यावरून पाहा; घरांचे उंबरठे हे देखावे नाहीत

MMR Heritage Conservation Society ने करवून घेतलेल्या वांद्र्याच्या वस्तीविषयक अभ्यासात Ranwar, Waroda Road आणि Chapel Road परिसर स्वतंत्रपणे नोंदवले आहेत. उताराची छपरे, रस्त्याकडे असलेल्या ओसऱ्या आणि घरांचे आकारमान यांचा त्यात विचार आहे. हा ऐतिहासिक अभ्यास आहे. काय पाहता येईल याचा विचार करण्यासाठी तो उपयोगी आहे; आजच्या गल्लीवार मार्गदर्शनासाठी नाही. प्रत्येक इमारत अभ्यासाच्या वेळेसारखीच टिकून आहे याचाही तो पुरावा नाही.

अभ्यासात घरांसमोरील ओसऱ्या किंवा इमारतीच्या बाहेर सलग पसरलेली पडवी, कोरीव कठडे, लाकडी सजावटीची पट्टी आणि रंगीत काचा यांसारखे तपशील नोंदवले आहेत. ही ऐतिहासिक नोंद आहे, आज हमखास दिसणाऱ्या गोष्टींची यादी नाही. निवडलेल्या सार्वजनिक रस्त्यावरून पाहताना ओसरी रस्ता आणि घराचे दार यांच्यामध्ये एक वेगळी जागा कशी तयार करते, कठडे किंवा सजावटीचे फलक दृष्टी कशी अडवतात किंवा विभागतात, हे पाहता येईल. खिडकी स्पष्ट दिसत असेल, तर प्रकाश जाऊ देणारा भाग आणि भिंतीचा भरीव भाग यांची तुलना करा. दोन-तीन स्पष्ट उदाहरणे पुरेशी आहेत. एखादा तपशील खात्रीने पाहण्यासाठी खासगी जागेत जाऊ नका; सजावटीवरून रहिवाशांची ओळख, घराचे वय किंवा त्याचे कथित अस्सलपण ठरवू नका.

चर्चच्या समुदायांच्या यादीत Ranwar, Veronica Road आणि Waroda Road यांसारखे भाग आजही दिले आहेत. समोरचा परिसर लोकांच्या राहण्याचा आणि कामाचा आहे, याची ती आठवण करून देते. प्रत्येक लहान रस्त्यावर किंवा अंगणात जाण्याची परवानगी या यादीतून मिळत नाही. सार्वजनिक आणि खासगी जागेची सीमा कळत नसेल तर आत डोकावू नका. कोणी माल हलवत असेल, दार उघडत असेल किंवा वाट मागत असेल तर आधी बाजूला व्हा. घराच्या पायरीवर टेकून बसू नका, वस्तू हलवू नका किंवा इमारतीचा फोटो काढण्यासाठी रहिवाशांना चौकटीबाहेर जाण्यास सांगू नका.

या 40 मिनिटांत सर्व गल्ल्या पाहायच्या नाहीत. छप्पर आणि प्रवेश यांचे एखादे लक्षवेधी नाते दिसले की पुढच्या फोटोच्या शोधात निघण्याऐवजी त्यावर विचार करा. अरुंद रस्त्यावर वाहने किंवा गर्दी असेल तर थांबण्यासाठी सुरक्षित असलेल्या रुंद सार्वजनिक जागेकडे परत या. लहान रस्ता म्हणजे दिवसभर केवळ पादचाऱ्यांसाठी खुला रस्ता असेलच असे नाही. भिंतींवर कलाकृती दिसल्या तरी प्रत्येकाचा फोटो हवाच असे मानू नका. या फेरीचा भर घर आणि रस्ता एकमेकांना कुठे आणि कसे भेटतात यावर आहे.

५. पोटभर जेवा; त्यानंतरच्या छोट्या भागात तुलना करा

जेवणाची वेळ जवळ आली की आधी मेनू आणि जागा पाहा. आहाराच्या गरजा सांगता येतील, किंमती स्पष्ट असतील आणि प्रतीक्षा परवडेल अशी जागा निवडा. पदार्थाचे प्रमाण आणि प्रत्येकाला स्वतंत्र ऑर्डर द्यावी लागते का हे बसण्यापूर्वी विचारा. तक्त्यातील 60 मिनिटांत ऑर्डर व प्रतीक्षेसाठी 15, जेवण्यासाठी 30 आणि नंतरच्या विश्रांतीसाठी 15 मिनिटे आहेत. त्याआधीची 15 मिनिटे तिथे चालत जाणे आणि जागा शोधणे यासाठी स्वतंत्र आहेत. मोठी रांग असेल तर एका नावाभोवती संपूर्ण फेरी फिरवण्यापेक्षा दुसरा योग्य पर्याय निवडणे सोपे ठरेल.

दुपारचे जेवण, पिण्याचे पाणी आणि एक पेय यांसाठी प्रतिव्यक्ती 700 रुपयांची स्वतःची खर्चमर्यादा ठरवू शकता. हे खर्चावर नियंत्रण ठेवण्याचे उदाहरण आहे, स्थानिक थाळी किंवा ठरावीक जेवणाची किंमत नाही. प्रत्येक दुकान त्या मर्यादेत बसेल अशीही हमी नाही. आधी मुख्य जेवण आणि पाण्यासाठी रक्कम ठेवा, मग आणखी काही घ्यायचे का ते ठरवा. येण्या-जाण्याचा प्रवास, खरेदी आणि इतर खर्च वेगळे मोजा. या चार तासांत पदार्थ चाखण्याची लांबलचक यादी नाही आणि एक पेय म्हणजे दुपारचे जेवणही नाही.

जेवणानंतरच्या 25 मिनिटांसाठी जवळचा वापरता येणारा Waroda परिसरातील भाग किंवा सार्वजनिक असल्याची खात्री केलेला दुसरा रस्ता निवडा. सकाळचे प्रश्न पुन्हा पाहा. चर्चच्या बाहेरील भागाच्या तुलनेत घराच्या प्रवेशाचे रस्त्यापासूनचे अंतर कसे वेगळे आहे? ओसरी कुठे प्रामुख्याने ये-जा करण्यासाठी दिसते आणि कुठे ती बाहेरून दिसणारा वास्तूचा एक थर आहे? उत्तरे शोधण्यासाठी रहिवाशांच्या खासगी आयुष्यात शिरण्याची किंवा वेगवेगळ्या काळातील इमारतींना चांगले-वाईट ठरवण्याची गरज नाही.

त्यानंतर बसण्यासाठी 20 मिनिटे ठेवा: जागा शोधणे किंवा ऑर्डर देणे पाच मिनिटे आणि विश्रांती 15 मिनिटे. दुकानातील आसन वापरत असाल तर खरेदीच्या अटी आधी विचारा. योग्य जागा मिळाली नाही तर घराची पायरी सार्वजनिक सोय समजू नका. त्या वेळी थांबण्याची परवानगी असलेल्या जागेकडे जा किंवा विश्रांती टिकवून ठेवण्यासाठी पुढचा कार्यक्रम बदला. शेवटी वाहतुकीचे साधन शोधायला निघण्याआधी सार्वजनिक जागेत उभे राहून पुढील प्रवास ठरवा.

६. उशीर भरून काढताना फक्त अजून सुरू न झालेले निरीक्षण कमी करा

सकाळी 15 मिनिटे उशीर झाला तर Ranwar मधील अजून सुरू न झालेले 25 मिनिटांचे निरीक्षण 10 मिनिटांवर आणता येईल. चालणे आणि जेवणासाठीचा वेळ राखा. एकूण 30 मिनिटे उशीर झाल्यास जेवणानंतरचे अजून सुरू न झालेले 15 मिनिटांचे निरीक्षणही वगळा, पण चालण्याचा वेळ ठेवा. संपूर्ण परतीचा भाग वगळायचा नाही. उशीर झाला तेव्हा हे भाग आधीच पूर्ण झाले असतील तर गेलेला वेळ परत कमी करता येत नाही. त्याऐवजी पुढचा रस्ता कमी करा, लवकर फेरी संपवा किंवा शेवटची वेळ पुढे ढकला.

चर्चबाहेर कार्यक्रम किंवा निर्बंध असल्यास तिथले निरीक्षण कमी करा अथवा वगळून निवासी परिसराचा कार्यक्रम नव्याने ठरवा. त्या दिवशी मूळ नियोजनातील दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंची तुलना झाली नाही, इतकेच; वेळ भरून काढण्यासाठी तिथे थांबून राहू नका. निवासी वळणावर खासगी जागेचा फलक, बांधकाम किंवा चालण्यास अडचण दिसल्यास माहीत असलेल्या सार्वजनिक रस्त्यावर परत या आणि दुसरे दिसणारे उदाहरण निवडा. रहिवासी ज्या दारातून ये-जा करतात तिथून शॉर्टकट असेल असा अंदाज लावू नका.

मुसळधार पाऊस, तीव्र उकाडा किंवा तब्येत बरी नसल्यास पाणी, जेवण आणि सुरक्षितपणे बाहेर पडणे यांना प्राधान्य द्या. तक्त्यापेक्षा जास्त विश्रांती लागली तर वेळ वाढवा किंवा फेरी कमी करा; चार तास पाळण्यासाठी घाईने चालू नका. रस्ते आणि इमारतींच्या आकारमानातील एक-दोन फरक स्वतः समजून घेणे आणि दुसऱ्याच्या उंबरठ्यावर कुठे थांबायचे हे ओळखणे, एवढेही या फेरीतून घेऊन जाता येईल.