मुंबईच्या फोर्टमध्ये दोन तास: फ्लोरा फाउंटनपासून ओव्हल मैदानाच्या दोन्ही बाजूंच्या इमारती पाहत

दक्षिण मुंबईतील जुन्या इमारती पाहण्यासाठी आधी वास्तुविशारदांची नावे पाठ करण्याची गरज नाही. रस्त्यांनी वेढलेल्या छोटेखानी फ्लोरा फाउंटनपासून सुरुवात करा. नंतर ओव्हल मैदानाच्या उत्तरेकडे जाऊन मोकळी जागा आणि तिच्या दोन्ही बाजूंच्या इमारती यांचे नाते पाहा. फोर्टमधील दोन वेगळे रस्तेदृश्य यामुळे उलगडतात: एका ठिकाणी नजर चौकाच्या मध्यावर एकवटते, तर दुसरीकडे ती मोकळ्या जागेवरून दूरवर फिरते.

ही दोन तासांची फेरी इमारतींचे बाह्यरूप निवांत पाहणाऱ्यांसाठी आहे. सुरुवात कारंज्याजवळच्या वापरता येणाऱ्या सार्वजनिक पदपथावर होते आणि शेवट ओव्हल मैदानाच्या उत्तरेकडील सार्वजनिक परिसरात होतो. यात हॉटेलपासून येण्याजाण्याचा वेळ धरलेला नाही. न्यायालय, विद्यापीठ किंवा निवासी इमारतींमध्ये प्रवेश करायचा नाही; गवतावरून मैदान ओलांडणेही आवश्यक नाही. भारतीय शिल्पकला आणि हस्तकला पाहायची असल्यास छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालयासाठी स्वतंत्र वेळ ठेवा. संग्रहालयाची भेट या दोन तासांत बसवू नका.

फ्लोरा फाउंटनजवळ चौकाची रचना पाहा

आधी नकाशावर “Flora Fountain / Hutatma Chowk” जतन करून ठेवा. पोहोचल्यावर इतरांची वाट अडणार नाही अशा पदपथावर भेटा; रस्त्याच्या मध्यभागी असलेला कारंज्याचा चौथरा भेटीचे ठिकाण ठरवू नका. MMR Heritage Conservation Society कडे जतन केलेल्या वारसा संवर्धन सर्वेक्षणात हे कारंजे वीर नरिमन रोड आणि महात्मा गांधी रोड यांसारख्या रस्त्यांच्या संगमावर असल्याची नोंद आहे. हे स्थानच पाहण्यासारखे आहे: कारंजे म्हणजे संपूर्ण भूखंड व्यापणारी इमारत नाही, तर अनेक दिशांनी दिसणाऱ्या रस्त्यांना एकत्र आणणारा एक केंद्रबिंदू आहे.

पुढची २० मिनिटे तीन गोष्टी पाहण्यासाठी ठेवा. प्रथम, रुंद तळापासून वर जाताना आकार कसा निमुळता होत जातो ते पाहा. नंतर पाण्याची पात्रे, त्यांना आधार देणारे भाग आणि मानवी आकृत्यांची शिल्पे यांची मांडणी पाहा. शेवटी, सुरुवातीला उभे होतात तिथे परत जाऊन आसपासच्या इमारती कारंज्याला कशी पार्श्वभूमी देतात ते निरखा. एक-दोन तपशील लक्षात आले तरी पुरे. प्रत्येक बाजू पाहण्यासाठी धोकादायक रीतीने रस्ता ओलांडू नका. कारंज्यातून पाणी सुरू असेल, रात्री रोषणाई असेल किंवा कुंपणाजवळ जाता येईल असे गृहीत धरू नका. जुने सर्वेक्षण स्थान आणि आकार समजून घेण्यासाठी आहे; ते आजच्या प्रत्यक्ष ठिकाणावरील सूचनांची जागा घेऊ शकत नाही.

वीर नरिमन रोडच्या दिशेने: इमारतींसोबत मोकळी जागाही पाहा

पुढील टप्प्यात वीर नरिमन रोडकडून ओव्हल मैदानाच्या उत्तरेकडे जाण्याची दिशा समजून घ्या. मुंबईच्या जागतिक वारसा नामांकनाच्या सारांशात हा रस्ता वास्तुसमूहाच्या उत्तर सीमेवर दाखवला आहे. त्यामुळे कारंज्याजवळचा परिसर आणि ओव्हलच्या उत्तर बाजूचे रस्तेदृश्य यांचा भौगोलिक संबंध समजतो. निघण्यापूर्वी ही दोन्ही ठिकाणे नकाशावर पाहा आणि प्रत्यक्ष पोहोचल्यावर पादचाऱ्यांसाठी व्यवस्था असलेली ठिकाणे निवडून रस्ता ओलांडा.

दिशा शोधणे, नेहमीच्या गतीने चालणे आणि रस्ता ओलांडण्यासाठी थांबणे यांसाठी येथे २० मिनिटे राखली आहेत. हा प्रत्यक्ष चालून मोजलेला वेळ नाही. पूर्णपणे पायऱ्यांविना किंवा बांधकामाच्या अडथळ्यांविना जाता येईल असा सलग मार्ग या लेखासाठी पडताळलेला नाही; कोणताही ठरावीक मेट्रोचा बाहेर पडण्याचा मार्गही दिलेला नाही. अडथळा आढळल्यास किंवा रस्ता कुठे ओलांडायचा हे स्पष्ट नसल्यास सुरक्षित पदपथावर थांबून पुन्हा दिशा पाहा. वाहनांच्या रस्त्यावरून पुढे जाऊ नका आणि वेळापत्रक पाळण्यासाठी कार्यालयीन किंवा निवासी आवारात शिरू नका.

ओव्हलजवळ येताना दाट चौकाऐवजी समोर अधिक मोकळी जागा दिसू लागते का, याकडे लक्ष द्या. “सर्वांत सुंदर इमारत कोणती?” एवढाच प्रश्न येथे नाही. रस्त्याच्या कडेला उभे राहून इमारती किती दूर आहेत, त्यांचा दर्शनी भाग किती दिसतो आणि मोकळ्या जागेमुळे अनेक इमारती एकत्रित कशा दिसतात, हे पाहायचे आहे.

ओव्हलच्या उत्तर बाजूने दोन प्रकारचे दर्शनी भाग पाहा

युनेस्कोच्या या वास्तुसमूहाविषयीच्या माहितीनुसार ओव्हल मैदानाच्या पूर्वेला व्हिक्टोरियन गॉथिक शैलीच्या इमारती आणि पश्चिमेला आर्ट डेको शैलीच्या इमारती आहेत. शहरविस्ताराच्या एकाच टप्प्यात दोन्ही बाजू उभ्या राहिलेल्या नाहीत. म्हणून दक्षिण मुंबईतील बदल समजून घेण्यासाठी ही मोकळी जागा उपयोगी ठरते.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला बॅकबे परिसरात समुद्रात भराव घातल्याने मुंबईचा पश्चिमेकडे विस्तार झाला. निवासी, व्यापारी आणि चित्रपटगृहांच्या इमारतींमुळे नागरी जीवनासाठी नवी जागा निर्माण झाली. त्यामुळे ओव्हलच्या पलीकडे दिसणारा फरक केवळ सजावटीपुरता नाही; शहरातील जमिनीचा वापर आणि लोकांच्या गरजांतील बदलही त्यामागे आहेत. आर्ट डेकोमध्ये भारतीय रचनाघटक मिसळल्यावर त्याला इंडो-डेको असे म्हटले जाऊ लागले.

प्रथम पूर्वेकडील इमारती पाहण्यासाठी २५ मिनिटे द्या. नजरेला जेवढे दिसते त्यात छपरांच्या उंचीतील चढउतार, मनोरे आणि पुन्हा पुन्हा येणारी दारे-खिडक्यांची रचना शोधा. राजाबाई घड्याळ मनोरा आकाशरेषा ओळखण्याची खूण ठरू शकतो; पण उत्तरेकडील प्रत्येक जागेवरून तो पूर्ण दिसेल याची खात्री नाही. हवामानाशी जुळवून घेतलेले सज्जे आणि व्हरांडे यांचाही युनेस्को उल्लेख करते. केवळ टोकदार छपरे मोजण्याऐवजी भिंतींच्या बाहेर सावली देणाऱ्या जागांकडे पाहा. जवळच्या प्रत्येक कमानदार खिडकीच्या इमारतीला सरसकट गॉथिक म्हणू नका.

नंतर पश्चिमेकडे वळून निवासी इमारतींचे दर्शनी भाग पाहण्यासाठी आणखी २० मिनिटे ठेवा. कोणत्या रेषा आडव्या पसरतात? सज्जे, खिडक्या आणि बाहेर आलेल्या भागांत कोणती पुनरावृत्ती दिसते? दूरून प्रत्येक खिडकीचा काळ ठरवण्याची गरज नाही. मोकळ्या मैदानाकडे तोंड असलेले एकसारखे मजले आणि पूर्वेकडील सार्वजनिक इमारतींची बाह्यरेषा यांतील फरक पाहा.

निरीक्षण तुमच्या खुल्या पदपथावरून प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या भागापुरते ठेवा. झाडे, वाहने किंवा बांधकामामुळे एखादी बाजू झाकली असेल, तर दिसणारे छत किंवा शेजारचा दर्शनी भाग नोंदवा. पूर्व-पश्चिम तुलना पूर्ण करण्यासाठी संपूर्ण ओव्हलला फेरी मारण्याची गरज नाही. या लेखाची व्याप्ती उत्तरेकडील परिसरापुरती आहे; संपूर्ण जागतिक वारसा क्षेत्राची पायी सफर नाही.

थोडी विश्रांती घेऊन शेवटची तुलना करा

इमारती पाहण्याच्या दोन टप्प्यांमध्ये २० मिनिटांची विश्रांती ठेवा. पाणी प्या किंवा सोबत आणलेला हलका खाऊ खा. जवळचे दुकान निवडल्यास आधी दर आणि प्रतीक्षा पाहा; बसायला जागा नसेल तर योजना बदला. एखाद्या विशिष्ट कॅफेमध्ये जाणे आवश्यक नाही. खूप वाट पाहावी लागत असल्यास इतरांची वाट न अडवता थोडा वेळ पाणी पिण्यासाठी थांबा आणि शेवटच्या निरीक्षणासाठी वेळ राखा. ही पूर्ण जेवणाची वेळ नाही; दुपारचे जेवण स्वतंत्र ठेवा.

शेवटच्या १० मिनिटांत तीन प्रश्नांचा विचार करा. संपूर्ण रचना कुठे अधिक स्पष्ट दिसली—कारंज्याजवळ की ओव्हलच्या उत्तर बाजूला? पूर्व आणि पश्चिम बाजूंच्या बाह्यरेषेत सर्वांत ठळक फरक कोणता होता? कोणते तपशील तुम्ही स्वतः पाहिले आणि कोणते फक्त वाचनातून समजले? प्रत्यक्ष निरीक्षण आणि अंदाज वेगळे केल्यास आणखी पाच इमारतींची नावे पाठ करण्यापेक्षा अधिक काही लक्षात राहील.

१२० मिनिटांची विभागणी

हे वेळेचे नियोजन आहे, प्रत्यक्ष जागेवर मोजलेले वेळापत्रक नाही. कारंज्यापर्यंत पोहोचण्यापूर्वीचा आणि शेवटच्या ठिकाणाहून निघाल्यानंतरचा प्रवास वेगळा धरा. दिशा शोधण्यात १० मिनिटे जास्त गेल्यास पश्चिमेकडील निरीक्षण १० मिनिटांवर आणा. आणखी १० मिनिटे लागल्यास ती पूर्वेकडील निरीक्षणातून कमी करा. विश्रांती आणि शेवटी पुढे जाण्याची दिशा पाहण्याचा वेळ कायम ठेवा. मार्ग अडलेला असेल किंवा कडक ऊन वा पावसामुळे बाहेर थांबणे त्रासदायक वाटत असेल, तर लवकर फेरी संपवा. दोन तास पूर्ण करण्याचा हट्ट करू नका.

प्रवास, खर्च आणि निघण्यापूर्वीचे पर्याय

त्या दिवशी उपलब्ध असलेल्या रेल्वे, मेट्रो किंवा रस्ते वाहतुकीनुसार फ्लोरा फाउंटनजवळ पोहोचण्याचे नियोजन करा. उतरल्याच्या ठिकाणापासून सार्वजनिक पदपथापर्यंतचा शेवटचा भाग पुन्हा तपासा. स्थानकाचे नाव म्हणजे पडताळलेला प्रवेशमार्ग नाही. नकाशावरील सरळ अंतरावरून रस्ता ओलांडण्याचा वेळ ठरवू नका. पूर्णपणे पायऱ्यांविना किंवा लहान मुलांची ढकलगाडी घेऊन जाण्याजोगा मार्ग हवा असल्यास आधी प्रत्यक्ष बाहेर पडण्याचा मार्ग आणि रस्त्यांची स्थिती समजून घ्या. ही छोटी फेरी सलग अडथळामुक्त मार्गाची हमी देत नाही.

या योजनेत तिकीट काढून इमारतींच्या आत भेट देणे समाविष्ट नाही. मुख्य खर्च येण्याजाण्याचा प्रवास, पाणी आणि हलका खाऊ यांवर होईल. उदाहरणार्थ, खाण्यापिण्यासाठी स्वतःची २०० रुपयांची मर्यादा ठरवा आणि त्यात प्रत्यक्ष प्रवासखर्च स्वतंत्रपणे जोडा. हे वैयक्तिक खर्चनियोजनाचे उदाहरण आहे; कोणत्याही दुकानाचा दर नाही आणि त्यात पूर्ण जेवण मिळेल याची खात्रीही नाही. संग्रहालय, चित्रपट किंवा निवांत दुपारचे जेवण हवे असल्यास तो पुढचा कार्यक्रम समजून स्वतंत्र वेळ आणि पैसे राखा.

दिवसाच्या उजेडात बाहेर आरामात थांबता येईल अशी वेळ निवडा. चालण्यासाठी योग्य पादत्राणे वापरा आणि पिण्याचे पाणी सोबत ठेवा. या फेरीचा आनंद वेग कमी करण्यात आहे: आधी चौक नजरेला कसा एकत्र आणतो ते पाहा, मग मोकळी जागा वेगवेगळ्या काळातील इमारतींना एकाच शहरदृश्यात कशी सामावते ते अनुभवून पाहा.